Projektligj "Për dosa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr.37, datë 30.03.2017 "Kodi i Drejtësisë Penale për të Mitur"

Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH) është njohur me konsultimin e publikuar për Projektligjin “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 37, datë 30.03.2017 “Kodi i Drejtësisë Penale për të mitur”. Në vjimësi të kësaj shkrese, gjejmë rastin të përcjellim disa mendime dhe sugjerime që mund t’i shërbejnë përmirësimit të mëtejshëm të këtij projektligji.
Projektligji i propozuar reflekton përgjithsisht standardet e acqui communitaire në lidhje me të gjitha ndryshimet e propozuara ligjore. Megjithatë, KShH konstaton se projektligji ka nevojë për rregullime të mëtejshme përtej shtesave ligjore të realizuara, edhe për elementë të tjerë të paparashikuar, në drejtim të humanizmit dhe drejtësisë për të miturit në konflikt me ligjin.
Fillimisht, theksojmë se Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, në nenin 54 ofron mbrojtje të veçantë për të miturit dhe ka për qëllim të tregojë edhe një status, një kujdes më të madh për fëmijët. Po ashtu, dhe neni 3, paragrafi 1 i Konventës së OKB “Mbi të drejtat e Fëmijës” parashikon parimin kryesor që përçon kjo konventë, interesin më të lartë të fëmijës, duke theksuar se: “Në të gjitha vendimet që kanë të bëjnë me fëmijën, të marra qoftë nga institucione publike ose private të përkrahjes shoqërore, nga gjykatat, autoritetet administrative apo organet legjislative, interesi më i lartë i fëmijës duhet të jetë konsiderata mbizotëruese”.
Mbi këto standarde, KShH rithekson se parimi i interesit më të lartë të fëmijës, duhet të reflektohet në të gjithë veprimtarinë e organeve shtetërore dhe subjekteve që trajtojnë të miturit, por mbi të gjitha në miratimin e legjislacionit përkatës nga Kuvendi.
Me hyrjen në fuqi të ligjit nr.37/2017, ka pasur praktika të ndryshme gjyqësore në drejtim të zbatimit të nenit 403, pika 2, të KPP-së, për veprat penale që parashikojnë dënim me burgim të përjetshëm kur të akuzuar janë persona ndaj të cilëve ligji ndalon dhënien e një dënimi të tillë, sikundër të miturit. (neni 97/2 i KDPM).
Në nenin 5 të KDPM-së, “Raporti me ligjet e tjera”, përcaktohet se dispozitat e Kodit Penal, të Kodit të Procedurës Penale dhe të ligjeve të tjera, zbatohen në procesin e drejtësisë penale për të mitur vetëm për çështje që nuk janë të rregulluara nga ky Kod ose nëse përmbajnë rregullime më të favorshme për të miturit. Pra, sipas këtij neni, KDPM-ja është ligj i mëvonshëm (lex posteriori) ndaj Kodit të Procedurës Penale dhe Kodit Penal, ashtu edhe ligj i posaçëm (lex speciali), në raport me këto Kode.
Konkretisht, në nenin 403, paragrafi i dytë i Kodit Penal parashikohet se: “Nuk lejohet kërkesa për gjykimin të shkurtuar për veprat penale për të cilat parashikohet dënim me burgim të përjetshëm”, duke mos e lidhur me subjektin e kryerjes së veprës penale ritin e gjykimit të shkurtuar, por me veprën penale. Me vendimin nr.00-2024-2161, (167), datë 04.07.2024, Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë ka mbajtur qëndrimin njësues se: “Ndalimi i parashikuar nga neni 403, pika 2, i KPP-së zbatohet edhe për subjektet, ndaj të cilave ligji penal ndalon dhënien e dënimit me burgim të përjetshëm”.
Sipas kësaj gjykate, edhe pse KDPM favorizon të miturit dhe nuk lejon aplikimin e denimit me burgim të përjetshëm për ta, ndërkohë KPP kufizon zbatimin e këtij riti për vepra për të cilat parashikohet denim me burgim të përjetshëm, ka vlerësuar se në përplasje mes ligjeve me shumicë të cilësuar, kur njeri prej tyre është lex specialis vetëm për të miturit në konflikt me ligjin, zbatohet KPP me kufizimet procedurale të ritit të gjykimit të shkurtuar për të miturit që kryejnë vepra penale për të cilat Kodi Penal parashikon denime me burgim të përjetshëm. Pra, kjo gjykatë ka interpretuar në mënyrë ngushtuese të drejtat procedurale të të miturve në konflikt me ligjin, duke i dhënë prevalencë lex generalis, (KPP), dhe duke ia zgjeruar kuptimin, gati në krijim norme të re ligjore, përmes nenit 403, pika 2, i cili tashmë zbatohet nga gjykatat e zakonshme në ndalim të gjykimit të shkurtuar për vepra penale të caktuara, edhe kur këto kryen nga të miturit në konflikt me ligjin, duke i mohuar dhe uljen e denimit, që vjen si pasojë e këtij riti procedural.
Ky vendim njësues është kundërshtuar nga kërkuesi, (i mitur në konflikt me ligjin), në Gjykatën Kushtetuese, e cila me një vendimmarrje kolegji është shprehur se: “… Interpretimi i bërë nga Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë në rastin e kërkuesit, i cili përfundimisht ka lënë në fuqi vendimet e gjykatave të faktit të dhëna ndaj tij, nuk rezulton që të mos respektojë kërkesat kushtetuese për një gjykim të drejtë ose të bjerë ndesh me vetë thelbin e kësaj të drejte. Ky vendim nuk rezulton të jetë i pamjaftueshëm, të ketë kundërthënie apo kontradiksion të hapur ose të fshehtë, të jetë arbitrar ose haptazi i paarsyeshëm apo të mos respektojë parimet dhe standardet kushtetuese të elaboruara në jurisprudencën e kësaj Gjykate”. (vendim moskalimi nr.323, datë 04.12.2025). Ndërkohë, kjo gjykatë më herët, me vendimin nr.4, datë 31.01.2024, kishte shprehur qëndrimin e saj mbi paqartësitë mes normave juridike në këtë kontekst dhe pasiguritë juridike që i shoqëronin të miturit në konflikt me ligjin, si dhe detyrën e Gjykatës së Lartë, mbi njësimin e praktikës gjyqësore, duke e lenë të hapur mundësinë e kontrollit kushtetues mbi shkeljen e standardeve, pasi të shprehej GJL me vendim unifikues. Konkretisht sipas saj: “Në analizë të KDPM-së rezulton se nuk ka asnjë normë të posaçme që të përcaktojë në mënyrë të shprehur zbatimin e gjykimit të shkurtuar për të miturit në konflikt me ligjin, të cilët dënohen për vepra penale, për të cilat parashikohet dënimi me burgim të përjetshëm. Në drejtim të standardeve të vendosur edhe nga GJEDNJ-ja, sipas së cilave dispozitat e zbatueshme të ligjit të brendshëm duhet të jenë mjaftueshmërisht të aksesueshme, të qarta dhe të parashikueshme në zbatimin e tyre, duket sikur në rastin konkret, për shkak se nuk ka një dispozitë të posaçme në lidhje me gjykimin e shkurtuar për të miturit, janë gjykatat që përmes interpretimit që u bëjnë dispozitave ligjore qartësojnë normat dhe unifikojnë zbatimin e tyre në vendimet gjyqësore, duke i bërë ato të aksesueshme për publikun. Në këtë kontekst, Gjykata vë në dukje se ekzistenca e dy vendimeve gjyqësore të Gjykatës së Lartë, ku ajo është shprehur në mënyrë të ndryshme për zbatimin e gjykimit të shkurtuar në rastet e të miturve në konflikt me ligjin, nuk mund të passjellë pritshmëri të ligjshme të kërkuesit për zbatimin e tij, në kushtet kur nuk është kryer një interpretim unifikues apo njësues në lidhje me të.”.
Sipas KShH, edhe pse duket se dhe Gjykata Kushtetuese ka mbajtur një qëndrim kolegji mbi vendimin njësues, duke mos ia nënshtruar kontrollit kushtetues në seancë gjyqësore, do të duhej të kapërcehet praktika dhe interpretimi ngushtues i të drejtave procedurale të të miturve i Gjykatës së Lartë ndaj nenit 430/2 të KPP, përmes ndërhyrjes legjislative, pasi ky intepretim nuk rezulton në standardet më të larta mbrojtëse ndaj të miturve në konflikt me ligjin. Në vështrim të metodës së interpretimit pajtues, rezulton që jo vetëm GJL nuk ka realizuar intepretimin më pajtues me Kushtetutën dhe Konventën Për të Drejtat e Fëmijës, por as Gjykata Kushtetuese pas interpretimit njesues të Gjykatës së Lartë nuk ka ushtruar kontroll kushtetues mbi interpretimin njësues të GJL, e cila ka pasjellë pasoja antikushtetuese për të miturit në konflikt me ligjin. Kjo Gjykatë ka ritheksuar në standardet e saj rëndësinë e metodës së interpretimit pajtues, sipas së cilës mes disa lloj interpretimeve gjykatat kanë detyrë të zgjedhin interpretimin që passjell rezultatin që është në pajtim me vlerat kushtetuese, duke marrë parasysh këtu të drejtat themelore të individëve. (shih vendimet nr.7, datë 24.02.2016; nr. 29, datë 31.05.2010 të Gjykatës Kushtetuese). Megjithatë, në kontekstin e rastit konkret, vlerësojmë se gjykatat më të larta nuk kanë bërë asnjë përpjekje për ta interpretuar normën ligjore në atë drejtim që ajo të prodhojë një rezultat të pajtueshëm me Kushtetutën, duke garantuar të drejtat kushtetuese të të miturve.
Për rrjedhojë, KShH vlerëson se, përtej vendimit njësues të Gjykatës së Lartë, i cili është burim i së drejtës për gjykatat në zgjidhjen e çështjeve me subjekte të mitur, duke qenë se politika penale është kompetencë e ligjvënësit, si përgjegjës për hartimin e politikave penale, pra për marrjen e tërësisë së masave me karakter penal, që synojnë të parandalojnë kriminalitetin, si dhe për përcaktimin e strategjisë së përgjithshme të luftës kundër kriminalitetit në vend, por edhe për humanizmin dhe respektimin e drejtësisë sociale, mund të rishikohet edhe njëherë KDPM, pai ka vend për forcim të garancive juridike ndaj të drejtave të të miturve në proceset penale, në raport me gjykimin e shkurtuar si rit procedurial.
Veçoritë e institutit të gjykimit të shkurtuar janë trajtuar edhe nga GJEDNJ-ja në jurisprudencën e saj. GJEDNJ-ja duke analizuar institutin në fjalë, ka theksuar se kjo procedurë paraqet avantazhe të padiskutueshme për të pandehurin: në rast dënimi, ky i fundit gëzon një ulje të dënimit. (Hermi kundër Italisë, nr. 18114/02, datë 18.10.2006 dhe Hany kundër Italisë, nr. 17543/05, datë 6.11.2007).
Në vlerësimin e KShH, nëse një dispozitë e cilësuar si procedurale për faktin se parashikohet në ligjin procedural, ka një ndikim në ashpërsinë e masës së dënimit që duhet të jepet nga gjykata, atëherë ajo është një dispozitë penale materiale, ndaj të cilës ka vend për t’u zbatuar parimi i sanksionuar në nenin 29, pika 2 të Kushtetutës, e drejta e mosdënimit pa ligj. Një qëndrim i tillë ka gjetur zbatim edhe në jurisprudencën e GJEDNJ-së, e cila ka vlerësuar se një dispozitë procedurale që ndikon në dënimin e caktuar, duhet të cilësohet si një dispozitë penale materiale, ndaj të cilës ka vend për t’u zbatuar nenin 7, paragrafi i parë i KEDNJ-së. (ibid, Scoppola kundër Italisë, vendimi i datës 17.9.2009).Thënë ndryshe, aplikimi i gjykimit të shkurtuar passjell edhe një zbritje tjetër të denimit, përtej atij maksimal të parashikuar në KDPM. (neni 97/2), dhe mosaplikimi i tij si aspekt procedural për shkak të vendimit njësues të Gjykatës së Lartë, bën që një i mitur në konflikt me ligjin, i dënuar maksimalisht 12 vjet sipas nenit 97/2 të KDPM të mos përfitojë zbritjen me 1/3 sipas nenit 406/1 të KPP , dhe për rrjedhojë t’i rëndohet dënimi në kuptimin material, deri në kufijtë e cenimit të parimit që askush nuk mund të dënohet pa ligj.
Procesi penal për të miturit, qofshin këto viktimë apo të mitur në konflikt me ligjin, udhëhiqet nga parimi i interesit më të lartë të fëmijës. Zhvillimi i një procesi gjyqësor të drejtë, të shpejtë dhe efektiv, është parësore në rastin e gjykimeve të tilla, ndaj dhe zbatimi i procedurës së gjykimit të shkurtuar, nuk është në kundërshtim dhe as nuk cenon procesin e rregullt dhe të drejtë ligjor dhe njëkohësisht realizon më së miri dhe administrimin e mirë të drejtësisë, si qëllim i ligjvënësit dhe humanizmin e dënimit penal për të miturit në konflikt me ligjin, duke balancuar interesat e drejtësisë penale.
Për sa më lart, KShH vlerëson se ka vend për përmirësim procedural në ndryshimet e KDPM në lidhje me rritjen e garancive procedurale për kategorinë e të miturve në konflikt me ligjin. Ashtu sikundër dhe Gjykata Kushtetuese ka vlerësuar shtetet, (ligjvënësit) nuk pengohen në dhënien e garancive më të larta procedurale, përtej atyre që garanton KEDNJ. Ligjvënësi nuk mund të vendosë kufizime që tejkalojnë ato të parashikuara nga KEDNJ-ja, por ai nuk pengohet që nëpërmjet legjislacionit të zgjerojë hapësirën e të drejtave dhe lirive dhe t’i japë një dimension më të madh realizimit të mbrojtjes së individit (shih vendimet nr. 9, datë 23.03.2010; nr.24, datë 13.06.2007 të Gjykatës Kushtetuese). Edhe sipas nenit 53 të KEDNJ-së, asnjë nga dispozitat e kësaj Konvente nuk duhet të interpretohet sikur kufizon ose cenon të drejtat e njeriut dhe liritë themelore që mund të sigurohen nga legjislacioni i çdo pale të lartë kontraktuese ose nga çdo marrëveshje tjetër në të cilën kjo palë e lartë kontraktuese është palë. Po në këtë kontekst, kjo Gjykatë ka theksuar se në lidhje me një të drejtë themelore, respektimi i detyrimeve ndërkombëtare nuk mundet asnjëherë të jetë shkak i një zvogëlimi të mbrojtjes së saj në krahasim me ato të parashikuara tashmë nga rendi i brendshëm, por mund dhe duhet, përkundrazi, të përbëjë instrument efikas të zgjerimit të vetë mbrojtjes (shih vendimet nr. 4, datë 15.02.2021; nr. 20, datë 01.06.2011 të Gjykatës Kushtetuese).
Më tej, neni 12 i projektligjit, i cili ndryshon dhe shton nenin 91 të KDM, parashikon se: “4/2. Kur rrethanat që kanë sjellë zbatimin e pikave 4 dhe 4/1 të këtij neni pushojnë së ekzistuari, i mituri ka të drejtë të shoqërohet nga përfaqësuesi ligjor gjatë të gjitha seancave gjyqësore të mbetura. Autoritetet publike të përfshira në procedimin penal shmangin deklaratat publike ose përdorimin e gjuhës që paraqet të miturin si fajtor përpara se të jetë dhënë një vendim i formës së prerë mbi akuzën. Kur i mituri është gjykuar dhe dënuar në mungesë dhe nuk është informuar në mënyrë efektive për gjykimin, ai ka të drejtë për një gjykim të ri ose për një mjet tjetër juridik që mundëson rivlerësim të plotë të çështjes, në respektim të plotë të të drejtave të mbrojtjes. Gjykata merr masat e duhura për mbrojtjen e identitetit dhe privatësisë së të miturit në komunikimet publike dhe në media, përfshirë ndalimin e publikimit të të dhënave që mund të çojnë në identifikimin e tij.”.
Aktualisht, neni 91 (Gjykimi në prani të të miturit dhe kufizimet), i KDPM ka këtë përmbajtje: “1. Gjykimi zhvillohet vetëm në prani të të miturit. 2. Gjykata, me iniciativën e vet ose me kërkesë të palës, mund të marrë vendim lidhur me largimin e të miturit nga salla e gjyqit gjatë shqyrtimit vetëm të një ose disa provave, nëse kjo është në interesin më të lartë të të miturit. 3. Mungesa e të miturit gjatë procesit gjyqësor duhet të jetë për një periudhë sa më të shkurtër. 4. Gjyqtari gjatë gjykimit ka të drejtë të ndalojë pjesëmarrjen e përfaqësuesit ligjor gjatë veprimit procedural vetën, nëse kjo gjë është në interesin më të lartë të fëmijës. 5. Menjëherë pas miratimit të vendimit, sipas pikës 2, të këtij neni, gjykata i shpjegon palëve të drejtën për të kundërshtuar këtë vendim, brenda së njëjtës seancë, duke i dhënë gjykatës argumentet e tyre. Në rast kundërshtimi, gjykata, pezullon shqyrtimin e provës deri në marrjen e vendimit. Vendimi lidhur me pranimin ose jo të kundër shtimit merret menjëherë. 6. Pasi i mituri kthehet në sallën e gjyqit, gjykata, i shpjegon të miturit, aq sa është e nevojshme dhe në mënyrë të kuptueshme, përmbajtjen e provave të shqyrtuara në mungesë të tij. 7. Në të gjitha rastet kur gjykata shqyrton provat në mungesë të të miturit, mbrojtësi ose përfaqë suesi ligjor duhet të jenë të pranishëm.”
Nga sa më lart, duke krahasuar standardet më të mira kombëtare dhe ndërkombëtare në lidhje me gjykimin në mungesë për të pandehurit, me ndërhyrjet përkatëse, konstatohet se parashikimi mbi të drejtën e të miturit “për një gjykim të ri ose për një mjet tjetër juridik që mundëson rivlerësim të plotë të çështjes, në respektim të plotë të të drejtave të mbrojtjes”, është i diskutueshëm sa i përket parashikimeve sa më cilësore të ligjit. Togfjalëshi “ose për një mjet tjetër juridik që mundëson rivlerësim të plotë të çështjes”, është transpozuar mot a mo nga Direktiva 2016/343/BE, e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit, e datës 9 mars 2016, “Për forcimin e disa aspekteve të parimit të pafajësisë dhe të së drejtës për të qenë prezent në gjykim në procedimet penale”, neni 8, paragrafi 4, dhe neni 9, të cilat i drejtohen vendeve anëtare të BE për adoptim legjislacioni kombëtar, por që do duhet përshtatur edhe në kontekstin shqiptar, pasi e thënë në këtë mënyrë lë vend për keqinterpretim. Legjislacioni penal, konkretisht KPP ka parashikuar rihapjen e procesit, përmes rishikimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë, kur i mituri është gjykuar dhe dënuar në mungesë, (neni 449 e në vijim). Për rrjedhojë, duhet riformuluar i gjithë paragrafi 4/2, i nenit 12 të projektligjit, pasi togfjalëshi “mjet tjetër juridik që mundëson rivlerësim të plotë të çështjes”, është i paqartë dhe nuk reflekton mjetin procedural si kërkesa për rishikim si e vetmja mënyre ankimi e jashtëzakonshme pë rihapjen e procesit pas një vendimi gjyqësor të formës së prerë, në mungesë, dhe rigjykimin në themel.
Në vazhdim, neni 13 i projektligjit, me të cilën është shtuar neni 109/1 i KDPM, ka këtë përmbajtje: 1. Heqja e lirisë së të miturit, përfshirë arrestimin, ndalimin dhe burgimin, përdoret vetëm si masë e fundit dhe për kohën më të shkurtër të përshtatshme.
Përpara se të urdhërojë heqjen e lirisë, organi kompetent shqyrton dhe u jep përparësi masave alternative ndaj heqjes së lirisë, në përputhje me këtë Kod. 2. Çdo vendim që vendos ose zgjat heqjen e lirisë duhet të përmbajë një arsyetim të posaçëm dhe të argumentuar, duke sqaruar pse asnjë masë tjetër më pak kufizuese nuk do të ishte e mjaftueshme në rastin konkret. Nevoja dhe proporcionaliteti i heqjes së lirisë rishikohen nga gjykata në intervale të rregullta dhe, në çdo rast, brenda afateve të parashikuara nga ligji.”(…)
Nisur nga jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese, e cila vitet e fundit, në lidhje me proporcionalitetin e kufizimeve në vështrim të nenit 17 të Kushtetutës, përfshirë masat e arrestit, si masa të ndërmjetme, analizon kriteret kushtetuese, në nivel doktrine zyrtare kushtetuese, nevoja, domosdoshmëria dhe përshtatshmëria, (shih vendimet nr.19/2024, nr.40/2024), si dhe kriteret autonome të GJEDNJ lidhur me proporcionalitetin e masave të arrestit apo ndalimit, sipas së cilës arsyetimi i këtyre vendimeve duhe të jetë i detajuar, jo stereotip, abstrakt, i përgjithshëm, (Merabishvili kundër Gjeorgjisë, datë 28.11.2017, prg.222, Becciev kundër Moldavisë, datë 04.10-2005, prg.58-59) do të ishte i rekomandueshëm edhe riformulimi dhe qartësimi i parashikimit në fjalë, (prg i dytë dhe i tretë i nenit 109/1), me standarde specifike dhe kritere të matshme, në funksion të respektimit të standardit më të lartë të arsyetimit të vendimit gjyqësor të kësaj kategorie vendimesh. Duke pasqyruar në ligj standardet jurisprudenciale, njëkohësisht udhëzohen dhe gjykatat që kontrollet e vendimeve të heqjes së lirisë, t’i arsyetojnë sipas parametrave kushtetues në përputhje me nevojën, domosdoshmërinë dhe përshtatshmërinë, duke forcuar edhe kontrollin gjyqësor efektiv mbi to, nga gjykatat më të larta.
Si përfundim, projektligji për disa shtesa dhe ndryshime përmirësuese të Kodit të Drejtësisë Penale për të Mitur duket se pasqyron nevojën për ndërhyrje legjislative, megjithatë me qëllim humanizimin e dënimeve për të miturit në konflikt me ligjin, respektimin e standardeve më të larta procedurale dhe garancive të shtuara, si dhe zbatimin e parimit të interesit më të lartë të fëmijës edhe në proceset legjislative, do të ishte e sugjerueshme që të merreshin në konsideratë edhe propozimet e mësipërme.
Duke ju falenderuar për bashkëpunimin e deritanishëm, shpresojmë që rekomandimet e mësipërme ti shërbejnë përmirësimit të përmbajtjes së këtij projektligji.

Me konsideratë,
Komiteti Shqiptar i Helsinkit